کل اقتصاد– در خردادماه ۱۴۰۴، شاخص مدیران خرید کل اقتصاد ایران (شامخ ترکیبی) پس از تعدیل فصلی، به عدد ۴۲.۹ رسید؛ رقمی که کمترین سطح در ۶۲ ماه اخیر و یکی از پایینترین مقادیر ثبتشده در کل تاریخ این شاخص محسوب میشود. کاهش شدید هر پنج مؤلفه اصلی شامخ – شامل میزان تولید، سفارشات جدید، سرعت انجام سفارشات، موجودی مواد اولیه، و بهکارگیری نیروی انسانی – نشان میدهد که اقتصاد کشور در خرداد با رکودی عمیق و فراگیر مواجه بوده است. در این میان، استمرار قطعیهای انرژی، افت تقاضا، و تشدید نااطمینانیهای سیاسی و ارزی، فضا را برای فعالان اقتصادی تاریکتر از همیشه کرده و انتظارات منفی نسبت به آینده را تقویت کردهاند.
وضعیت بخش صنعت: رکوردشکنی در سقوط
در بخش صنعت که معمولاً پیشران تولید و اشتغال کشور است، شرایط حتی وخیمتر بوده است. شامخ بخش صنعت (تعدیل فصلی شده) در خرداد ۱۴۰۴ به عدد ۴۲.۱ سقوط کرد و بدین ترتیب کمترین مقدار در کل دوره اجرای طرح شامخ صنعت از مهر ۱۳۹۷ تاکنون را ثبت کرد. این سقوط تحت تأثیر افت همزمان و شدید تمام مؤلفههای اصلی شاخص بوده و تصویری نگرانکننده از آینده صنعت کشور ترسیم میکند.
تحلیل لایهبهلایه از مهمترین مؤلفهها:
۱. تولید محصولات
با رسیدن شاخص تولید به عدد ۳۴.۸، رکورد کمترین سطح در ۸۱ دوره اجرای شامخ صنعت ثبت شد. تولیدکنندگان بهدلیل افت شدید تقاضا، اختلال در تأمین مواد اولیه، و قطعیهای مکرر برق، ناچار به کاهش سطح فعالیت و تولید خود شدند.
۲. سفارشات جدید مشتریان
سفارشات جدید با عدد ۳۴.۰ برای دوازدهمین ماه پیاپی زیر محدوده ۵۰ قرار گرفت. این شاخص نسبت به ماه قبل نیز کاهش بیشتری داشت و نشان میدهد که تقاضای بازار، چه در داخل و چه در صادرات، با افت شدیدی مواجه شده است. دلایل این کاهش شامل رشد تورم، کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان، و نااطمینانیهای ناشی از جنگ دوازدهروزه اخیر عنوان شدهاند.
۳. صادرات کالا
شاخص صادرات کالا به ۴۰.۹ رسید؛ کمترین مقدار ثبتشده در ۶۲ ماه گذشته. مشکلات عدیده در رفع تعهدات ارزی، نوسانات نرخ ارز، و کاهش دسترسی به بازارهای خارجی، همه به افت صادرات دامن زدهاند.
۴. موجودی مواد اولیه
این شاخص با رسیدن به عدد ۳۶.۵، به پایینترین سطح خود طی ۷۶ ماه اخیر رسید. اختلال در فرآیند تأمین، تأخیر در تخصیص ارز، موانع گمرکی و مشکلات مالی از جمله دلایل اصلی این بحران بودهاند.
۵. استخدام نیروی انسانی
عدد ۴۶.۳ برای این مؤلفه نشان میدهد که استخدام نیز به سومین سطح پایین خود در کل تاریخ شامخ صنعت رسیده است. بسیاری از واحدهای صنعتی که تحت فشارهای مالی شدید قرار دارند، ناچار به توقف جذب نیرو و حتی تعدیل نیرو شدهاند.
۶. فروش محصولات
فروش نیز در رکود عمیقی فرورفته است؛ عدد ۳۱.۶ کمترین مقدار ثبتشده از فروردین ۱۳۹۹ تاکنون است. تلاقی افت تقاضای داخلی با بحران صادرات، فضای فروش را برای بنگاهها بهشدت محدود کرده است.
محرکهای بحران خرداد ۱۴۰۴
- جنگ ۱۲ روزه و فضای ژئوپولیتیک ملتهب
- نوسانات شدید نرخ ارز و تأخیر در تخصیص ارز به واحدهای تولیدی
- قطعی گسترده برق و گاز، بدون اطلاع قبلی
- کاهش قدرت خرید و انجماد بازار مصرف
- عدم دسترسی پایدار به مواد اولیه، بهویژه وارداتی
- مشکلات گمرکی و تعهدات ارزی صادراتی
نتیجه و چشمانداز
شاخصهای خرداد ماه نشان میدهند که صنعت ایران نهتنها از رکود عبور نکرده، بلکه وارد فاز بحرانی جدیدی شده که از یکسو در تقاضا دچار انجماد و از سوی دیگر در تأمین، گرفتار اختلالات عمیق ساختاری شده است. استمرار این شرایط میتواند طی ماههای آینده به رکود مضاعف، کاهش تولید، تعطیلی بنگاهها و افزایش بیکاری منجر شود. نااطمینانی حاکم بر سیاستهای اقتصادی و ارزی نیز انگیزه سرمایهگذاری را کاهش داده و تابآوری واحدهای صنعتی را در سطحی خطرناک تضعیف کرده است.
راهکارهای پیشنهادی برای سیاستگذاران
- تخصیص فوری و شفاف ارز برای واردات مواد اولیه و تجهیزات ضروری
- بازنگری در سیاستهای تعهد ارزی در شرایط بحرانی
- اولویتدهی به تأمین انرژی پایدار برای صنایع مادر و زنجیرههای تولید
- حمایت از تقاضای داخلی از طریق مشوقهای مصرف و تثبیت قیمتها
- تسهیل در تأمین مالی و نقدینگی برای صنایع کوچک و متوسط
- اجرای بستههای حمایتی کوتاهمدت و تدوین نقشه راه صنعتی در افق میانمدت
جمعبندی نهایی:
شامخ خرداد ۱۴۰۴، هشداری روشن و بیپرده برای سیاستگذاران کشور است. اگر تدابیر سریع، هدفمند و جامع برای حمایت از بخش تولید اتخاذ نشود، رکود جاری ممکن است به یک بحران عمیق و فراگیر اقتصادی و اجتماعی در نیمه دوم سال منجر شود.