۱. شوکهای روانی و رفتار هیجانی بازار در فروردین
در فروردین ۱۴۰۴، بازار ارز با هیچ تهدید امنیتی یا جنگی مستقیمی روبهرو نبود؛ اما:
- بنبست مذاکرات هستهای و بینتیجه ماندن گفتگوها با آژانس انرژی اتمی و غرب، فضای ناامیدی شدیدی به بازار تزریق کرده بود.
- کسری شدید بودجه دولت و سیاستهای انبساطی مالی، موجب افزایش انتظارات تورمی شده بود.
- سیاست بانک مرکزی مبنی بر عدم مداخله در بازار متشکل ارزی، عملاً کنترل قیمت را رها کرده بود.
- بازار، از نبود هرگونه چشمانداز بهبود، بهشدت هیجانی و بیاعتماد عمل کرد. همین عامل باعث شد نرخ ارز بهصورت افسارگسیخته به ۱۰۵ هزار تومان برسد.
۲. چرا الان، با وجود شرایط جنگی، دلار گرانتر نشده؟
اگرچه جنگ ایران و اسرائیل (و بهطور غیرمستقیم، درگیری با منافع آمریکا) آغاز شده، ولی دلایل زیر باعث ثبات نسبی بازار ارز در خرداد شدهاند:
عوامل ثبات نرخ ارز در شرایط جنگی فعلی
۱. مداخله مستقیم و سنگین بانک مرکزی:
از هفته دوم اردیبهشت، بانک مرکزی با تزریق گسترده ارز (از طریق بازار متشکل، نیما و بازار آزاد) و سیاستهای امنیتی-اطلاعاتی، عملاً بازار را منجمد کرده و نرخ دلار را مهار کرده است.
۲. مهندسی روانی و رسانهای فضای اقتصادی:
رسانههای رسمی با کنترل شدید اخبار جنگی و تأکید بر «اقتدار نظامی» و «برگ برنده ایران در منطقه»، سعی کردهاند نگرانی عمومی را کاهش دهند. این مهندسی روانی باعث کنترل انتظارات تورمی در کوتاهمدت شده است.
۳. فروش ذخایر طلا و ارز برای مهار نرخ:
اطلاعات غیررسمی نشان میدهد که دولت بخشی از ذخایر طلای فیزیکی و ارزهای غیردلاری خود (روبل، یوان، درهم) را در بازار آزاد فروخته تا از جهش قیمت جلوگیری کند.
۴. رکود در بازار واقعی و کاهش تقاضای تجاری:
با آغاز درگیری نظامی، تجارت خارجی دچار رکود و تردید شده. واردکنندگان دست نگهداشتهاند و تقاضا برای خرید ارز کاهش یافته. در نتیجه فشار تقاضا کمتر شده.
۵. تهدید نظامی بهمثابه عامل بازدارنده هجمه سرمایه:
در کمال تعجب، برخی فعالان اقتصادی با تحلیل احتمال بستن تنگه هرمز یا درگیری بزرگتر، از خروج سرمایه خود موقتاً خودداری کردهاند تا ببینند سرنوشت منطقه به کجا میرسد. این موضوع خروج ارز را کاهش داده است.
جمعبندی
دلار در فروردین بالا رفت، چون ناامیدی سیاسی و بیعملی اقتصادی غالب بود.
اما در خرداد، با وجود جنگ، دولت با مداخله سنگین، رسانهسازی، و کنترل انتظارات، توانسته فعلاً نرخ را نگه دارد.
اگر جنگ طولانی شود یا درآمدهای ارزی دچار مشکل گردد (مثلاً صادرات نفت محدود شود یا تنگه هرمز بسته شود)، احتمال جهش شدید دوباره وجود دارد.