تا ۹ شهریور ۱۴۰۴، یعنی کمتر از ۲۰ روز دیگر، اروپا به ایران مهلت داده که تکلیف تعهدات برجامیاش را روشن کند. اگر این اتفاق نیفتد، آنها تهدید کردهاند «مکانیسم ماشه» را فعال میکنند.
اما چرا این تاریخ اینقدر مهم است و اروپاییها اینهمه عجله دارند؟
مکانیسم ماشه چیست؟
به زبان ساده، مکانیسم ماشه یعنی بازگشت خودکار تمام تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران، بدون نیاز به رأیگیری جدید و بدون امکان وتو. همین که یک کشور مشارکتکننده در برجام به شورای امنیت بگوید ایران «بهطور اساسی پایبند نبوده»، یک شمارش معکوس ۳۰ روزه شروع میشود و در پایان، همه تحریمهای قبل از برجام دوباره برمیگردند.
چرا اروپا الان دست به ماشه میبرد؟
چون فقط تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ ( ۲۶ مهر) فرصت دارند این کار را انجام دهند. بعد از آن، بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱، دیگر ابزار «ماشه» از دستشان خارج میشود.
در عین حال، اروپاییها میدانند که دونالد ترامپ، رئیسجمهور فعلی آمریکا، آنها را در هیچیک از بازیهای اصلی با ایران جدی نمیگیرد. بنابراین تنها برگ برندهشان برای حضور در میز احتمالی مذاکره مستقیم ایران و آمریکا، همین مکانیسم ماشه است. اگر از این کارت استفاده نکنند، ممکن است ایران و آمریکا مستقیماً توافق کنند و اروپا هیچ سهمی از امتیازات نگیرد.
فعال شدن ماشه چه فرقی با تحریمهای فعلی دارد؟
شاید بپرسید الان که ایران زیر شدیدترین تحریمهای آمریکا است، بازگشت تحریمهای سازمان ملل چه فرقی ایجاد میکند؟
جواب کوتاه: تفاوتش بسیار جدی است.
تحریمهای آمریکا فقط برای کشورهایی الزامآور است که میترسند از بازار یا سیستم مالی آمریکا حذف شوند. اما تحریمهای سازمان ملل برای همه کشورها «الزام حقوقی بینالمللی» ایجاد میکند.
حتی کشورهایی که امروز نفت ایران را میخرند، مثل چین، باید با هزینههای بالای سیاسی و حقوقی روبهرو شوند و ممکن است برای ادامه خرید تخفیفهای ۱۰ تا ۱۵ درصدی بگیرند یا کلاً کنار بکشند.
بیمه و حملونقل نفت سختتر میشود، مسیرها طولانیتر و پرهزینهتر میشود.
نقلوانتقال ارز پیچیدهتر میشود و احتمالاً ایران برای دریافت پول نفت به تهاتر کالا روی میآورد، که اغلب منجر به ورود کالاهای بیکیفیت و درجه دو به کشور میشود.
پیامد اقتصادی احتمالی
- کاهش درآمد ارزی و فشار بر نرخ ارز داخلی
- افزایش هزینههای تجارت خارجی، چه برای صادرکننده و چه برای واردکننده
- فشار تورمی تازه بر اقتصاد، بهویژه در کالاهای وارداتی و انرژیبر
- ریسک کاهش رشد اقتصادی در بازه کوتاهمدت به دلیل شوک تجاری و بانکی
اروپا خوب میداند که اگر الان ماشه را فعال نکند، این برگ برنده برای همیشه از دستش میرود و در بازی بزرگ احتمالی بین ایران و آمریکا تماشاچی میماند. بنابراین شانس اینکه از این ابزار استفاده کند بسیار بالاست.
برای ایران، فعال شدن ماشه فقط یک تغییر روی کاغذ نیست؛ این یعنی سختتر شدن صادرات نفت، گرانتر شدن حملونقل، دشوارتر شدن دریافت ارز، و در نهایت فشار تازه بر اقتصاد و معیشت مردم.